اخلاق سیاسی از نگاه امام علی ( ع ) قسمت دوم

بنام خدا / صلوات خداوند بر حضرت محمد مصطفی و اهل بیت پاکش / سلام و درود به شما همراهان همیشگی برنامه پرتوی از نهج البلاغه / امیدوارم با جسم سلامت و روح شاد ، سرشار از معنویت باشید / در خدمت شما هستیم با این برنامه که پیرامون " اخلاق سیاسی از نگاه امام علی ع " سخن می گوییم / با ما همراه باشید .

دوستان ! اصولاً سیره سیاسی امام علی (ع ) در دوران حکومت ، بر جلوگیری از بروز جنگ بود و قبل از آغاز جنگ، تمام تلاش خود را برای جلوگیری از آن انجام می‏داد. امام ( ع ) این رویه را در جنگهای جمل، صفّین و نهروان در پیش گرفت اما نتیجه‏ای به دست نیاورد. قبل از آغاز جنگ جمل، نامه‏ها و قاصدهای مختلفی را به سوی عایشه، طلحه و زبیر روانه ساخت و آنان را از عاقبت کار خویش آگاه کرد؛ ولی آنان به هیچ عنوان زیر بار حقّ نرفتند. همچنین قبل از آغاز جنگ، یارانش را از پیش دستی در حمله و دشنام دادن به لشکریان معاویه باز داشته فرمودند : « با آنان جنگ نکنید تا زمانی که آنان جنگ را آغاز کنند؛ چرا که حجّت با شماست؛ و رها کردن آنها تا دست به پیکار گشایند، حجّتی دیگر برای شما بر آنهاست. اگر به خواست خدا، شکست خوردند و گریختند، آن را که پشت کرده، نکشید و کسی را که دفاع از خود نتواند، آسیب نرسانید. و زخم خورده را از پا در میاورید. زنان را با زدن برمینگیزانید؛ هرچند آبروی شما را بریزند یا امیرانتان را دشنام گویند؛ چرا که توانِ زنان اندک است.»

یاران ! امیرمؤمنان علی علیه‏السلام در حالی روش سیاسی و اخلاقی نیک خود را پیش گرفته بود که دشمن از هیچ گونه نیرنگی خودداری نمی‏کرد؛ معاویه و عمرو بن عاص برای رسیدن به قدرت، به هر روشی متوسّل می‏شدند. آنان در عمل، خواهان دستیابی به سیاست و قدرت به مفهوم مطلق آن بودند؛ لذا رویارویی امام با این اشخاص، از لحاظ اخلاقی، بسیار معنادار است. جنگ امیرمؤمنان علیه‏السلام با معاویه، نبرد دو طرز فکر کاملاً الهی و شیطانی و جنگ اخلاق با بی‏اخلاقی بود؛ همان طور که مهم‏ترین منبع اندیشه و عمل امام، اعتقاد مطلق وی به اصول اسلامی و اخلاقی است. حضرت علی علیه‏السلام حکومت را به خاطر حاکم کردن اصول و اخلاق اسلامی می‏خواست و معاویه برای زیر پا نهادن آن اصول و ارضای هوسهای خویش. این تفاوت، بسیار مهم است! معاویه هرگز در سیاست روش اخلاقی پیش نمی‏گرفت و هدفی جز کسب قدرت و به حکومت رساندن بنی‏امیه نداشت. عبدالفتّاح عبدالمقصود در این زمینه می‏نویسد: «فرمانروای شام به ناحق خواستار حکومت بود و بدون داشتن شیوه و سیره‏ای اسلامی، در میان مردم می‏گردید و سیاست خود را اجرا می‏کرد ".

همراهان گرامی ! تصویری که تاریخ از معاویه و عمرو بن عاص ارائه می‏دهد، با آنچه «ماکیاولی» در سیاست‏نامه‏اش تبیین کرده، کاملاً منطبق است. اصول سیاسی معاویه حتی با اصول جوانمردی که رعایت آنها در دوره‏ جاهلیت در جزیرة‏العرب مورد تأکید بود ، متضاد می‏نمود. البته مشکل حضرت علی علیه‏السلام تنها معاویه نبود بلکه از آغاز زمامداری، رویاروی کسانی قرار گرفت که به اصول اخلاقی پایبند نبودند. طلحه و زبیر که در نخستین جنگ «جمل» مقابل امام ایستادند، پیمان شکن بودند و بیعت خود با حضرت را زیر پا نهادند. معاویه نیز از همان آغاز، روش دروغ و نیرنگ پیش گرفت؛ او به خاطر منافع سیاسی، امام را به دروغ به قتل عثمان متهم کرد؛ در حالی که خود می‏دانست امام برای جلوگیری از قتل عثمان تلاش فراوان کرد. امام این نکته را بارها در نامه ‏هایش به معاویه گوشزد نمود . البته این تذکرات در روش معاویه هیچ تأثیری نمی‏گذاشت. او در غارت بیت المال مسلمانان هیچ گونه مانعی پیش روی خود نمی‏دید و آن را برای تحقق اهداف شخصی به کار می‏گرفت.

دوستان ! معاویه از هر روشی برای جذب یاران امام علی علیه‏السلام استفاده می‏کرد و زمانی که موفق به جذب آنان نمی‏شد، برای از میان بردنشان به شیوه‏های دیگر، همچون ترور می‏پرداخت. " طه حسین" در تحلیلی از زندگی حضرت علی (ع ) می‏نویسد: «علی علیه ‏السلام بر اساس روشی عمل می‏کرد که در آن فقط انسانهایی که آخرت را به دنیا ترجیح می‏دادند، می‏توانستند راضی باشند؛ ولی معاویه دنیای افراد را تأمین می‏کرد. حضرت علی علیه‏السلام در دوره‏ای بر این اساس عمل می‏کرد که دیگر روحیه حاکم در صدر اسلام دگرگون شده و دنیا پرستی در میان مسلمانان رواج یافته بود. به همین دلیل، مردم نمی‏توانستند در مقابل وسوسه‏های مادی معاویه مقاومت کنند.» معاویه از لحاظ شخصیتی، در مقایسه با امام علی علیه‏السلام ضعفهای بسار تحقیرآمیزی داشت و برای جبران این کمبودهای جدی، از هر وسیله‏ای سود می‏جست و اصول اولیه اخلاقی را هم زیر پا می‏گذاشت. در آیین معاویه، دادگری با ستم، راستگویی با دروغ و وفاداری با خیانت تفاوت نداشت.

کارشناس - آقای حسینی :

" یکی از شیوه هایی که معاویه در حکومت خودش استفاده می کرد طرح شعارها یا بهانه هایی بود که عامه پسند بود و از این طریق جو جامعه را سعی می کرد که مخدوش کند و جامعه را باخودش همراه کند و برای این که حرکت خودش را مردمی جلوه دهد یک شعار مناسب طرح می کرد و با این کار خودش جامعه را ملتهب می کرد . لذا می بینیم که در یک برهه از زمان حتی پیراهن خلیفه سوم عثمان را علیه مخالفان علم می کند و به این طریق به مخالف با امام علی ( ع ) می پردازد . لذا می بینیم که امیرالمومنین علی ( ع ) در جواب اینها می فرمایند : اینها در طلب حقی هستند که خودشان حق را ترک کردند و خواهان خونی هستند که خودشان خون را ریختند . یکی از سیاستهای دیگر معاویه ایجاد شبهه بود . امر باطل، زمانی می تواند در دل مردم نفوذ کند که لباس حق بپوشد و این همان چیزی است که امام علی ( ع ) از آن در نهج البلاغه به عنوان شبهه یاد می کنند . شبهه چیزی است که شبیه به حق باشد . امام علی ( ع ) یکی از روشهای دشمنانشان از جمله معاویه را ایجاد شبهه در بین مردم می دانند و معتقد هستند برای مردمی که به حقایق واقف نیستند بزرگترین خطر در جامعه، شبهه می تواند باشد چرا که عامه مردم آنقدر قدرت تجزیه و تحلیل ندارند که باطل را تشخیص دهند و لباس حق را از تن باطل بیرون بیاورند و دشمنان خودشان را بشناسند . لذا معاویه از طریق طرح شبهه در جامعه توانست که بسیاری از سیاستهایش را پیش ببرد .
یکی دیگر از سیاستهای معاویه استفاده از جهل و جهالت مردم بود و معاویه همیشه سعی می کرد که مردم را در جهل و نادانی نگه دارد و برای مبارزه خودش با امام علی ( ع ) از این روش بسیار بهره برد . از دید امیرالمومنین علی ( ع ) طلحه و زبیر با استفاده از جهالت مردم بصره توانستند که شورش به پا کنند و امام ( ع ) در این باره خطاب به مردم بصره می فرماید که سرزمین شما به آب نزدیک است و از آسمان دور ، عقلهایتان سبک و افکار شما بسیار سفیانه است پس هدف خوبی برای تیراندازی هستید و لقمه چربی برای مفت خوران و صید خوب برای صیادان هستید .

یکی دیگر از سیاستهای معاویه در حکومت خودش تبلیغات و جوسازی بود . معاویه همیشه سعی می کرد که با ایجاد یک جریانهای انحرافی، یکسری از افراد جامعه را اسیر خودش کند و به دنبال خودش بکشاند . امام علی ( ع ) می فرمایند: که ای مردم در طریق هدایت از کمی افراد وحشت نکنید چرا که مردم در اطراف سفره ای اجتماع کردند که مدت سیری آن کوتاه و گرسنگی آن طولانی است .
امیرالمومنین از تبلیغات معاویه به عنوان رعد و برق تعبیر می کند و تأکید می کند که آنها از طریق سر و صدا نمی توانند به نتیجه برسند چرا که باطل همیشه محکوم به فناست و دشمنان فقط مرد شعار هستند نه مرد عمل، منتها اهل ایمان اول عمل می کنند و بعد شعار می دهند . لذا می بینیم که بین سیاستهای امام علی ( ع ) امیرالمومنین و سیاستهای معاویه فاصله بسیاری است چنان که از زمین تا آسمان . "

دوستان ، به هر حال امام علی (ع) در دوره زمامداری اش رویاروی روش سیاسی ای قرار گرفت که اصل اولیه آن دوری از اخلاق بود. امام (ع) با در پیش گرفتن روش مطلقاً اخلاقی ، در پی ارائه الگویی نو و مناسب برای بشر بود .

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • Twitter